De Hotond en de Scherpenberg maken deel uit van de rij getuigenheuvels die zich uitstrekken van Noord-Frankrijk tot in Diest. Drie miljoen jaar geleden lagen ze nog als een zandbank voor de kust van de ondiepe en tropische Noordzee.
De roestbruine ondergrond bestaat nu uit ijzerhoudende zandsteen. Telkens als de Noordzee zich terugtrok, verweerde het ijzerhoudende (Diestiaan)zand. Dit ijzer reageerde met zuurstof zodat het zand aan elkaar roestte tot ijzerzandsteen. Deze stevige laag beschermde het onderliggende zand tegen verdere erosie. Nadien erodeerde het landschap verder onder invloed van water en wind, maar bleven de heuveltoppen hiervan gevrijwaard.
Op de top en hellingen van de Hotond vind je zure Atlantische beukenbossen met hulst. De bodemflora op de zandige top bestaat uit lelietje-van-dalen, stekelvaren en wilde kamperfoelie. In het voorjaar kleurt op de lemige hellingen de wilde hyacint het bos grotendeels blauwpaars.
In de door bronbeken diep uitgesneden valleien hebben de bronlibel en de vuursalamander het er best naar hun zin. Het bos op de Hotond herbergt drie verschillende bronniveaus. De chemische samenstelling van het water is afhankelijk van de hoogte waarop de bron ontspringt. Tot enkele decennia geleden werd het water uit de Collinabronnen nog op commerciële schaal gebotteld. Aan de voet van de Hotond vind je nog een ruïne van een met keramiektegels bezet bronhuisje, een in de 19de eeuw uitgemetste bron.
Tot in de 18de eeuw was de top van de Hotond (150 m) een meer open landschap met heide, brem en gaspeldoorn en ijl berkenbos. De lokale bevolking weidde er haar schapen. Pas eind 19de eeuw ontwikkelde zich hier bos met beuk en naaldhout. In 2007 rooide het Agentschap voor Natuur en Bos hier een bestand met lorken om er de voedselarme, maar soortenrijke graslanden van weleer weer volop kansen te geven. Van op de Muur van Geraardsbergen werden zaadjes van blauwe knoop - ondertussen zeldzaam geworden in de regio - geoogst en hier uitgestrooid. Op de droge zandgrond, die snel opwarmt, ligt de (ongevaarlijke) hazelworm graag te zonnen. Hier zoekt de keizermantel, een bosbewonende dagvlinder, het bosviooltje, op om er haar eitjes op af te leggen.
Terwijl de Hotond naar het noorden afhelt, is de Scherpenberg naar het zuiden gericht. Delen van het bos op de Scherpenberg zijn lichtrijk en open en bestaan uit een mozaïek van bos, bosrand, struweel. Uniek is er het glanshavergrasland met margriet, reukgras en knoopkruid. De laagste weide wordt twee maal per jaar gehooid, terwijl hogerop twee paarden voor het graasbeheer instaan.