Natuurbegraafplekken

Hoe realiseer je een officiële natuurbegraafplek in jouw stad of gemeente?

Overleg en participatie

Een officiële natuurbegraafplek aanduiden begint met een gesprek tussen de betrokken partners. Uit de eerste verkennende fase zal duidelijk worden wat de context is voor een geschikte locatie voor een natuurbegraafplek, het wettelijk kader, de randvoorwaarden voor inrichting en gebruik….

De initiatiefnemer gaat samen met de betrokken partijen na welke randvoorwaarden aangewezen zijn en welke vergunningen noodzakelijk zijn in relatie tot de wettelijke context. Mogelijke partners zijn de eigenaar/beheerder van het openbare domein, het Agentschap voor Natuur en Bos, Departement Omgeving (omgevingsloket), het Agentschap Onroerend Erfgoed (Archeologienota). Voor een verkennend gesprek kan je contact nemen met ANB-relatiebeheer.

Het aanduiden van een natuurbegraafplek is een exclusieve bevoegdheid van de lokale overheid. De zone kan enkel aangeduid worden op een openbaar domein op haar grondgebied. De locatie op openbaar domein hoeft niet per se eigendom te zijn van de gemeente. Met toestemming van de eigenaar (publieke rechtspersoon) kan een dergelijke zone dus ook bij andere openbare eigenaars ingericht worden.

Bij de eerste gesprekken moet ook reeds rekening gehouden worden met  een aantal belangrijke randvoorwaarden. Hou er rekening mee dat een natuurbegraafplek vlot bereikbaar en gemakkelijk toegankelijk moet zijn, ook voor mensen die minder te been zijn. Een minimum aan onthaalinfrastructuur, met parkeermogelijkheden nabij de ingang, en toegangspaden zijn meerwaarden. Deze paden moeten echter niet geplaveid of geasfalteerd zijn en worden best in natuurlijke materialen aangelegd. Om de rust en sereniteit op een natuurbegraafplek te bewaren worden enkel voetgangers of met voetgangers gelijkgestelden (vb. rolstoelgebruiker) toegelaten.

Er wordt gestreefd naar zo beperkt mogelijke interactie met intensievere vormen van recreatie zoals fietsers, mountainbikers, ruiters,…) of het wildbeheer (jachtverpachting).

Een natuurbegraafplek moet ook verenigbaar zijn met de functies van terreinen in de omgeving. Een locatie nabij zones met een ander gebruik zoals speelzone, hondenlosloopzone, recreatieve route is af te raden.

Een aangepaste natuurlijke afscheiding of de aanleg van interne zomen kan de sereniteit en geborgenheid op de begraafplek garanderen. De toegankelijkheidsregeling zal bepalen, naargelang de locatie, hoe en in welke mate de verschillende zones van de natuurbegraafplek toegankelijk zijn. Te bepalen zijn o.m. vrij toegankelijke zone, toegankelijkheid van uitstrooizone en  urnenbegraafzone, toegangspaden, toegangsperiode (jaarrond, enkel bij ceremonies, gedenkdagen, toegankelijkheid in relatie tot het broedseizoen of plantengroei),… .

Criteria en aandachtspunten

Criteria om een natuurbegraafplek aan te duiden en aandachtspunten bij het uitwerken van de toegankelijkheidsregeling, het beheer en de uitbating zijn:

Ecologisch – Is de natuurbegraafplek verenigbaar met de natuur en met het natuurbeheer?

  • Niet in terreintype 4, bos- en natuurreservaten
  • Niet in specifieke gebieden of locaties, die niet compatibel zijn met het gebruik als zone voor asverstrooiing of het begraven van biologisch afbreekbare urnes, omwille van hun zeer beperkte oppervlakte  aan waardevolle landschappen in Vlaanderen, hun hoge vereisten voor natuurbehoud en/of hun dynamisch karakter waarbij de nodige stabiliteit van de site niet gegarandeerd is:
    • Dynamische vegetaties (incl. riviervalleien die overstromen)
    • Schraalgraslanden incl. dottergraslanden
    • Alle grondwaterafhankelijke vegetaties
    • Weidevogelgebieden, akkervogelgebieden en/of gebieden met aanwezigheid van zeldzame grondbroeders
    • Duinvegetaties
    • Bronnen, veen- of turflagen
  • Niet in natte gebieden, overstromingszones

Buiten deze gebieden is steeds een afweging per geval nodig, om te beoordelen of de natuurbegraafplek in overeenstemming is met de ecologische draagkracht van het gebied.

Overweeg hier oordeelkundig de mogelijkheid en de inrichtings- en/of voorzorgmaatregelen voor:

  • Het betreden van vegetaties (beschermde soorten, voorjaarsflora)
  • Het niet verstoren van soorten (nesten van rode bosmieren, broedvogels in broedseizoen,…)
  • Kwetsbaarheid van bodem, beschermde fauna en flora
  • (hoge) vereisten voor natuurbehoud en Europese natuurdoelen
  • Andere functies voor bos of natuur (bv. recreatie, ...)
  • Het aanrijken van de bodem door het inbrengen van crematie-as oa volgens ANB-voorschriften voor urnen- en uitstrooidichtheid

Ruimtelijk – Is de locatie hier goed gelegen?

  • In een openbaar bos-, natuur- of groengebied, dat niet behoort tot de stedelijke of gemeentelijke begraafplaats
  • Verenigbaar met de kwaliteit van een landschappelijk waardevol gebied
  • Serene en rustige omgeving, enkel toegankelijk voor wandelaars, voetgangers of met voetgangers gelijkgesteld (vb. rolstoel),
  • Verenigbaar met functies van terreinen in de omgeving, bijvoorbeeld op voldoende afstand van (zomer)speelzones en hondenlosloopzones of drukke recreatieve routes/paden
  • Vlot bereikbaar, minimale parking en sanitaire voorziening in de buurt (hoeft niet in eigen beheer)

Wettelijk – Wat is de wettelijke context?

Hou rekening met:

  • Bos- en natuurdecreet
  • Toegankelijkheid van bossen en natuurreservaten
  • Decreet op de begraafplaatsen en de lijkbezorging

Maar denk ook aan:

  • VEN-ontheffing
  • Natuurvergunning vegetatiewijziging
  • Natuurtoets of passende beoordeling
  • Omgevingsvergunningen
  • Archeologienota, erfgoed
  • Europese natuurdoelen

Inrichting – Ziet de natuurbegraafplaats eruit als een natuurgebied?

De inrichting van een natuurbegraafplek in een gebied is minimaal en ondergeschikt aan de natuur om het natuurlijk karakter maximaal te behouden. De inrichting en het beheer houden rekening met de aanwezige fauna en flora. Het reguliere natuurbeheer (vb. dunnen, maaien) wordt verder gezet.

Afspraken en keuzes zijn mogelijk over:

  • Tijdelijke nagedachtenis : geen kransen, bloempotten, vazen of vaste planten (uitzondering: snijbloemen of bloemboeketten die spontaan vergaan. Synthetisch materiaal wordt niet toegestaan (geen plastiek of aluminium folie rond bloemen, geen potjes en vazen.
  • Ceremoniële gedenkplek: geen gebouwen, optioneel: kleine open plek voor afscheidsceremonie
  • Gedenktekens: geen klassieke grafmonumenten, geen gedenktekens , monumenten of individuele grafaanduidingen op de begraafplek zelf.  

Wel optie: gedenkzuil aan de ingang (in natuurlijk materiaal)

  • Urnenbomen
  • Meubilair (enkel natuurlijke, biologisch afbreekbare materialen voor urnen, zitbanken,… vb houtstronken, natuurstenen)
  • Paden en bewegwijzering (geen verharding, geen verlichting,…)
  • Types van begraven (biologisch afbreekbare urne) en/of uitstrooien in relatie tot de impact
  • Grafdichtheid

Aanleg van een nieuw bos of natuur als natuurbegraafplek

Zones voor asverstrooiing of het begraven van biologisch afbreekbare urnes kunnen ook ingericht worden in nieuw aan te leggen bos of natuur vb grasland, braakliggende gronden, …). Bekijk of je het terrein eerst kan inrichten via bebossing of waar natuurontwikkeling mogelijk is om er vervolgens een natuurbegraafplek of urnenbos in af te bakenen.

Een gemeente kan vb.  opteren voor de aanleg van een herinneringsbos dat dienst doet als zone voor asverstrooiing of het begraven van biologisch afbreekbare urnes. Hierbij kan gekozen worden voor begraving van biologisch afbreekbare urnes, waarbij met of naast de urne een boom wordt geplant. Een opkomend alternatief is dat samen met de asurne streekeigen boomzaden wordt begraven. Er worden soms  in de handel urnen verkocht met integratie van inheems boomzaad. 

Het natuurbeheerplan, voor het gebied waarin de natuurbegraafplek is begrepen, bepaalt welk bostype op de natuurbegraafplek tot doel wordt gesteld en wordt nagestreefd. Dit streefbeeld is ook bepalend voor de soortenkeuze van het plantgoed voor de bomen  die nabij de asurnen worden gepland of boomzaden die met de asurnen worden begraven.

Zonder natuurbeheerplan kan ANB in deze context voorwaarden opleggen m.b.t. soortenkeuze van zaden en plantgoed. Enkel gebruik van inheemse, bij voorkeur streekeigen bomen, zaden of stekken is toegestaan, om de kwaliteit van de toekomstige bomen te waarborgen. Cultuurvariëteiten zijn niet toegelaten.


Officiële aanvraag en aanduiding van een natuurbegraafplek

Enkel een lokale overheid  of bestuur kan een natuurbegraafplek officieel aanduiden in samenwerking met de betrokken partner(s).

De officiële aanduiding  van een natuurbegraafplek kan gebeuren via een natuurbeheerplan:

Bij afwezigheid van een natuurbeheerplan wordt een natuurbegraafplek officieel aangeduid door het aanvragen van :

  • een ‘globale machtiging  van het ANB, inclusief bijbehorende toegankelijkheidsregeling, voor afwijking op het natuur- en bosdecreet’. Het sjabloon voor het opmaken van de globale machtiging vind je hier. Dit is een tijdelijke afspraak die op termijn kan overgaan in een natuurbeheerplan Naast de globale machtiging zorgt de initiatiefnemer ook voor alle andere vergunningen (omgeving, erfgoed, natuurvergunning,…). Voor het opmaken van het kaartgedeelte dat deel uitmaakt van de ‘globale machtiging’, kan je de sjablonen en richtlijnen gebruiken voor het opmaken van toegankelijkeidsregelingen.


Goedkeuringsprocedure voor het officieel aanduiden van een natuurbegraafplek

De aanvraag gaat (via het indienen van een natuurbeheerplan ; via het indienen van een ontwerp toegankelijkheidsregeling voor de globale machtiging) naar de provinciale coördinator Dienst van Adviezen, Vergunningen, Erkenningen, Subsidies (AVES) van het Agentschap voor Natuur en Bos.

Binnen een termijn van dertig kalenderdagen na ontvangstmelding wordt het ontwerp-beheerplan of het ontwerp van toegankelijkheidsregeling (voor de globale machtiging) aan een publieke consultatie onderworpen. De consultatieronde wordt aangekondigd in minstens één regionale krant, via de gemeentelijke informatiekanalen of door aanplakking op een duidelijke zichtbare manier langs een of meer toegangswegen naar het terrein in kwestie. Tijdens deze periode van consultatie (30 dagen) moet het ontwerp-beheerplan of de ontwerptoegankelijkheidsregeling ter inzage gelegd worden bij het lokaal bestuur (de indiener) en bij het ANB, in het VAC (Vlaams administratief centrum) van de provincie waar het terrein ligt.

In de consultatie-aankondiging worden minstens volgende gegevens vermeld : 

  • de plaats (en openingsuren) waar het ontwerp-beheerplan/ontwerp van toegankelijkheidsregeling  kan ingekeken worden
  • de begin- en einddatum van de consultatieperiode (30 kalenderdagen)
  • een korte omschrijving van het onderwerp van het ontwerp-beheerplan / ontwerp van toegankelijkheidsregeling en van de beheerdoelstellingen voor het gebied met de natuurbegraafplek
  • de mededeling dat gedurende die periode opmerkingen en/of bezwaren schriftelijk aan het ANB kunnen worden gericht (of indien betrokken partij, aan het lokaal bestuur)

Na afloop van de periode van consultatie zal het lokaal bestuur en ANB  instaan voor de inzameling van alle opmerkingen en bezwaren op de locaties waar het ontwerp-beheerplan kon ingekeken worden. Samen met een bewijs van de aankondiging worden die vervolgens naar de indiener van het ontwerp-beheerplan / ontwerp van toegankelijkheidsregeling gestuurd met het verzoek om de opmerkingen te verwerken en het ontwerp-beheerplan / ontwerp van toegankelijkheidsregeling en een verslag van de consultatieronde binnen een termijn van 30 dagen opnieuw in te dienen bij het ANB. Het verslag vermeldt waarom en op welke wijze al dan niet rekening werd gehouden met de ingediende opmerkingen of bezwaren. 

ANB beoordeelt vervolgens de aanvraag, rekening houdende met de bevindingen uit de publieke consultatie, en :

  • Ofwel: het natuurbeheerplan met voorwaarden voor inrichting en toegankelijkheid van de natuurbegraafplek wordt goedgekeurd (en/of aangepast). Na goedkeuring door ANB kan de natuurbegraafplek worden ingericht.
  • Ofwel: het voorstel van een natuurbegraafplek wordt een officiële machtiging, met goedgekeurde toegankelijkheidsregeling. Na publicatie in het Staatsblad kan de natuurbegraafplek worden ingericht. Navolgend kan er een natuurbeheerplan uitgewerkt worden.