Natuur in de zorg

Inspiratie en geleerde lessen

In 2019 stond de projectoproep Natuur in je Buurt volledig in het thema van natuur en gezondheid. Sinds 2020 wordt er rond bredere natuuroplossingen voor het klimaat gewerkt. Lokale besturen en vooral diverse zorgvoorzieningen realiseren in de komende jaren via deze financiële impuls samen met diverse partners uit de natuur- en gezondheidssector meer natuur op hun terreinen, die ten goede komt aan de gezondheid van hun doelgroep. Uit deze voorbeelden kunnen we waardevolle lessen uit de praktijk trekken, die belichten we hieronder.

1 Oriëntatiegids Natuur voor welzijn, een samenwerking tussen Natuur en Bos en INBO

Na een samenwerking tussen Natuur en Bos en het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) is op basis van interviews in elf Vlaamse zorgcentra een analyse gemaakt van de vergroeningsprojecten in deze zorgcentra. Drijfveren, succes- en faalfactoren en waardevolle gevolgen voor welzijn en biodiversiteit worden in beeld gebracht. Praktische handvaten en beleidsaanbevelingen worden aangereikt. In de eerste plaats zijn die bestemd voor zorgpersoneel en -directie en vervolgens voor onderzoeks- en beleidsorganen binnen de Vlaamse overheid. Ook bewoners, bezoekers en groenbeheerders van Vlaamse zorgcentra, en ten slotte buurt- en natuurorganisaties, scholen en jeugdbewegingen vinden in deze gids inspiratie om samen te werken.

In 2021 brachten Nederlandse onderzoekers in het kader van het onderzoeksprogramma Groene Gezonde Ziekenhuizen een inspiratiegids uit. De bijdrage van groene interventies in vijf ziekenhuisafdelingen werden onderzocht en getoetst aan de wensen en behoeften van de betreffende patiëntengroep.

Berg, A.E. van den, Dijkstra, K. & Maas, J. (2018). Groen in en rond ziekenhuizen: Evidence-based inspiratiegids. Wenum-Wiesel.

2 Praktijkgericht actieplan natuur en gezondheid

Op een studiedag in december 2019 in het Psychiatrisch Centrum Bethanië in Zoersel werd het Praktijkgericht Actieplan Natuur en Gezondheid gepresenteerd. Dat plan is het resultaat van een studie uitgevoerd door BOS+ en NatureMinded in opdracht van het Bosforum en Natuur en Bos. 24 projecten uit binnen- en buitenland en een selectie van natuurbeheerders (privaat en publiek) werden voor deze studie bevraagd. Van elk geselecteerd project werd een gedetailleerde verkenning gemaakt met sterktes en zwaktes, opportuniteiten en bedreigingen voor de implementatie van gezondheidsvoordelen van natuur in het natuurbeheer en in de gezondheidspraktijk. Vanuit de praktijk werden uitdagingen, opportuniteiten en werkpunten beschreven die tot nuttige aanbevelingen leidden voor zowel bevoegde beleidsmakers- en uitvoerders, als vertegenwoordigers van de respectievelijke sectoren.

•    Bekijk de samenvatting van het actieplan en de presentaties van de studiedag en lees het uitgebreide actieplan. Het actieplan is binnenkort ook in Engelstalige versie beschikbaar.

3 Online inspiratiesessie - Zie website van HoGent: www.biodiverszorggroen.be

Op 16 november 2020 brachten we in een eerste online inspiratiesessie professionele en niet-professionele terreinbeheerders uit de zorg- en de natuursector samen rond de centrale vraag: ‘Hoe draagt de samenwerking tussen natuur en zorg bij tot meer kwaliteitsvolle robuuste natuur die de gezondheid van mensen versterkt?’ Het programma ging specifiek in op terreininrichting, cocreatie tussen natuur en zorg, verhoging van biodiversiteit en invloed op fysieke en mentale gezondheid, aan de hand van praktijkvoorbeelden. De sessies kwamen tot stand in samenwerking met het Netwerk Natuur en Gezondheid. Dat zijn organisaties en overheden uit verschillende sectoren die de brug willen slaan tussen natuur en gezondheid.

Op de inspiratiesessie bracht An De Schrijver van Hogeschool Gent een keynote over biodivers zorggroen, van wetenschap naar praktijk. Ondertussen is het resultaat van dit onderzoek beschikbaar op www.biodiverszorggroen.be.

4 Samenwerking Natuur en Bos en VIPA

Natuur en Bos staat in voor het beleid, het duurzame beheer en de versterking van natuur samen met alle partners. We verliezen daarbij de wisselwerking met de samenleving niet uit het oog. We staan ten dienste van die maatschappij, we streven naar meer en betere natuur en brengen die natuur graag zo dicht mogelijk bij de mensen.
Het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegen van het departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin (VIPA) ondersteunt de realisatie van betaalbare, kwaliteitsvolle en duurzame welzijns- en zorginfrastructuur in Vlaanderen.

Het lag dus voor de hand dat Natuur en Bos en VIPA zouden samenwerken op het terrein. In 2021 sloten beide entiteiten daarom een samenwerkingsovereenkomst af met daarin volgende acties:

ACTIE 1: Praktijkvoorbeelden documenteren
Doelstelling: sensibiliseren, inspireren, kennisopbouw en kennisdeling 
Uit de projecten van Natuur in je Buurt en Groene rand van Natuur en Bos, en de VIPA-projecten ter preventie van agressie worden good practices opgespoord, bevraagd en geselecteerd om vervolgens te presenteren in visuele projectfiches. Die fiches worden aangeboden via de eigen kanalen (websites, Ecopedia…). In de fiches komt zowel de natuur- als de zorgcomponent aan bod. Er is ook aandacht voor het zorgaanbod dat is uitgewerkt op basis van contact met de natuur en via natuurbeleving. Aan de zorgvoorzieningen die nieuw bos hebben aangeplant werd gevraagd om dat te registreren in bosteller.be

ACTIE 2: Opleiding natuur en gezondheid
Doelstelling: kennisopbouw, ondersteuning, kennis- en ervaringsuitwisseling 
Een opleiding wordt uitgewerkt rond het thema natuur en gezondheid. De doelstelling is om het bredere (wetenschappelijke) kader van de meerwaarde en de impact van natuur op gezondheid en welzijn toe te lichten samen met praktijkvoorbeelden en richtlijnen voor wie er mee aan de slag wil. Voorbeeldprojecten worden uitgediept en lessen worden gecombineerd met plaatsbezoeken in de natuur en bij zorgvoorzieningen.
Secundair effect is dat er via een opleiding ook een netwerk aan mensen en experten kan ontstaan die verder invulling geven aan het thema en realisaties op het terrein kunnen ondersteunen.
Samenwerkingspartner: Inverde.

ACTIE 3: Biodiversiteitscriterium in GRO addendum Zorg
Doelstelling: realisatie op het terrein, sensibiliseren
De meerwaarde van biodiversiteit wordt opgenomen in de VIPA-criteria duurzaamheid via het criterium zoals het beschreven staat in het instrument GRO. Concreet gaat het om twee criteria: de opmaak van een beheer- en inrichtingsplan en de verbetering van de BAF+ indicator.
Momenteel wordt een onderzoek afgerond binnen de KU Leuven rond de ontwikkeling van een GRO-addendum voor de Zorg. Daarin wordt dat criterium opnieuw geëvalueerd en kan een aanvullende invulling voor de zorgsector worden ontwikkeld. Daarbij wordt gedacht aan de toevoeging van een laagdrempeliger criterium en een verdere uitwerking van het rekenblad van de BAF+ indicator.
Het GRO-criterium wordt getoetst aan het instrumentarium natuurbeheerplan en gewenste natuurstreefbeelden en te ontwikkelen natuurreferentiebeelden voor de stedelijke context.

ACTIE 4: Ontzorgen van projecten natuur en gezondheid
Doelstelling: ontzorgen, begeleiden en ontsluiten van bestaande kennis, terreinrealisaties…
We analyseren verder welke tools noodzakelijk zijn om de zorgsector te ontlasten bij de realisatie van kwaliteitsvolle functionele natuur. Zo kunnen realisaties op het terrein niet alleen sneller worden verwezenlijkt, maar wordt er ook expliciet invulling gegeven aan de kwaliteit van de vergroening en het therapeutische gebruik achteraf.
De aspecten die meegenomen worden zijn: structurele inschrijving van natuurdoelstellingen in de omgevingswerken van zorgvoorzieningen, betere begeleiding van projecten, instrumenten voor beheer, ontsluiting van bestaande voorbeeldbestekken, de oriëntatiegids en hoe we hier verder rond kunnen samenwerken.

Natuur en Bos en VIPA werkten al samen rond volgende acties:

  • Aandacht voor zorgnoden bij natuur-gezondheidsprojecten
  • Zorgvoorzieningen warm maken om met welzijnsgroen aan de slag te gaan
  • Integratie van dit thema in bestaande subsidie-instrumenten

Meer informatie vind je op het kenniscentrum van VIPA

5 Andere partners

Draagvlak creëren van onderuit, het beter bevragen van zorgnoden voor de terreiningrepen plaatsvinden, het informeren over kwetsbare natuur en de toegankelijkheid van natuur… Dat zijn allemaal expertises van verschillende experten. Hoe beter die experten elkaar vinden en kunnen samenwerken, hoe groter de kans op cocreatie en op een geslaagd en duurzaam project. Realisaties rond natuur in de zorg zijn bij uitstek lokale initiatieven en gebeuren altijd op maat. Samenwerking en een geslaagde verbinding tussen sectoren dragen bij aan een geslaagde transitie: voor meer natuur dicht bij de mensen, voor een goede gezondheid en welzijn en een beter klimaat.

Hieronder vind je een niet-limitatieve lijst van partners die meehelpen om samen projecten natuur in de zorg te realiseren.